Τρίτη, 2 Φεβρουαρίου 2016

Περί βιβλιοκριτικής και άλλων δαιμονίων...


ΠΕΡΙ ΒΙΒΛΙΟΚΡΙΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΑΛΛΩΝ ΔΑΙΜΟΝΙΩΝ
ή πως γλείφουμε το βασιλιά μας...

Τώρα που τα πνεύματα ηρέμησαν (λέω εγώ τώρα…) και το μυαλό όλων είναι πιο καθαρό (ή μήπως είναι ευσεβής μου πόθος;), είπα να πω ξεκάθαρα την προσωπική μου άποψη μου (το τονίζω ΠΡΟΣΩΠΙΚΗ) περί βιβλιοκριτικής ή βιβλιοάποψης στον αέναο κόσμο των social media ή εν γένει του internet.
Θα προσπαθήσω να είμαι σκορόφιδον σοβαρό γιατί μάλλον το θέμα είναι σοβαρό αλλά και πάλι δεν εγγυώμαι και τίποτα γιατί ποιος έχασε τη σοβαρότητα του για να την βρω τώρα εγώ;
Πιστεύω πως η κριτική βιβλίων (επιμένω η κριτική βιβλίων) είναι ασχολία πολύ σοβαρήν, ασχολία που είναι για ανθρώπους που κατέχουν το σπορ. Κι όταν λέω ‘κατέχουν το σπορ’, εννοώ πως για να κρίνεις ένα λογοτεχνικό βιβλίο, θα πρέπει να έχεις μελετήσει και φυσικά να έχεις διαβάσει πολύ. Κι όταν λέω να έχεις μελετήσει, να γνωρίζεις καλά όχι μόνο τι εστί βερίκοκο αλλά και τι εστί ρεαλισμός, ρομαντισμός, νατουραλισμός, μοντερνισμός, μετα-μοντερνισμός και τα όλα σε –ισμός λογοτεχνικά ρεύματα. Όταν μιλάς για ελληνική λογοτεχνία πρέπει σαφώς να γνωρίζεις τη λεγόμενη γενιά του ’30, τις ιστορικές και πολιτιστικές συνθήκες κάτω από τις οποίες δημιουργήθηκαν τα διάφορα ρεύματα (όχι αυτά που σε χτυπάνε όταν αφήσεις το παράθυρο ανοιχτό), τον τρόπο αφήγησης του κάθε συγγραφέα, τι καινούριο κόμισε στην τέχνη και άλλα τέτοια επιστημονικά ωραία. Εννοείται πως μπορεί να υπάρχει ένας πολύ καλός κριτικός ελληνικής λογοτεχνίας, όμως να μην γνωρίζει την τύφλα του από αγγλοσαξονική λογοτεχνία, γι’αυτό καλό θα κάνει να μείνει στα του ελληνικού οίκου και να αφήσει τους αγγλοσάξονες για τους κριτικούς της αγγλοσαξονικής. Με αυτή λοιπόν, την προσέγγιση, πιστεύω πως η κριτική βιβλίων είναι άθλημα για ολίγους, που συνήθως το έχουν ‘σπουδάσει το πράγμα’. Ναι υπάρχουν και σχολές της φιλοσοφικής που διδάσκεται η λογοτεχνία ως σπορ.

Και πάμε τώρα στο επόμενο στάδιο. Βιβλιοάποψη εννοείται, πως μπορούμε να έχουμε όλοι. Όλοι όσοι έχουμε διαβάσει ένα βιβλίο. Και το τονίζω για μια ακόμη φορά. ΑΠΟΨΗ ΓΙΑ ΕΝΑ ΣΥΓΚΕΚΡΙΜΕΝΟ ΒΙΒΛΙΟ ΚΑΙ ΟΧΙ ΚΡΙΤΙΚΗ. Πάνω σ’αυτό λοιπόν το πλαίσιο, είπα κι εγώ το ταπεινόν πλην τίμιον σκορόφιδον, να γράφω την άποψή μου για τα βιβλία τα οποία διαβάζω. Εξάλλου το διατυμπανίζω και στο προφίλ μου «Σκορόφιδον: Είδος εξαιρετικά σπάνιον, τείνει προς εξαφάνιση. Διαβάζει δίχως φόβο αλλά με πάθος. Δεν είναι κριτικός παρά ένας δύσμοιρος αναγνώστης!». Άρα όποιος μπαίνει στον κόπο να διαβάσει την άποψή μου για ένα βιβλίο, πρέπει να γνωρίζει πως διαβάζει μια προσωπική άποψη κι όχι μια επιστημονική και έγκυρη κριτική. Κι εννοείται πως η άποψη είναι πάντα υποκειμενική και όχι αντικειμενική. Το γεγονός πως εγώ δεν μπορώ να διαβάζω βιβλία που η υπόθεσή τους δεν έχει καμία συνοχή και κανένα λογικό ειρμό, δεν σημαίνει πως πρέπει να ακολουθεί ο καθείς τις δικές μου αναγνωστικές προτιμήσεις.
Κι ερχόμαστε στο δια ταύτα. Η άποψη λοιπόν μπορεί να είναι θετική και αρνητική. Το επισημαίνω και αρνητική. Ο κάθε συγγραφέας που αποφασίζει να βγάλει το βιβλίο του από το συρτάρι ή από τον σκληρό δίσκο του υπολογιστή του και να το εκδώσει, πρέπει να είναι έτοιμος να ακούσει τη γνώμη παντός αναγνώστη. Θα υπάρξουν απόψεις διθυραμβικές, απόψεις θετικές, απόψεις αρνητικές, απόψεις εμπαθείς. Εάν δεν είναι ώριμος να ανταπεξέλθει, ας κρατήσει τα χειρόγραφά του για τον εαυτό του κι ας τα διαβάζει στην οικογένειά του που όλοι θα έχουν να του πουν μια καλή κουβέντα. Επειδή κάποιος ή κάποια είναι καλό παιδί δεν σημαίνει πως είναι και καλός συγγραφέας.
Κατά την ταπεινή μου πάντα άποψη, επισημαίνω πως για να σε πάρει κανείς στα σοβαρά γι’αυτά που λες ή γράφεις, πρέπει να τα αιτιολογείς. Θυμάστε στο Γυμνάσιο όταν η φιλόλογος μας έλεγε «χαρακτηρίστε τον Οδυσσέα»; Δεν αρκούσε να γράψουμε μόνο πως ο Οδυσσέας ήταν πολυμήχανος αλλά έπρεπε να γράψουμε "Ο Οδυσσέας είναι πολυμήχανος γιατί αυτό και κείνο και το άλλο…". Έτσι λοιπόν, όταν κάποιος γράφει και αναλύει την άποψή του για ένα βιβλίο, το πρέπον θα ήταν να αιτιολογήσει και την άποψή του. Δεν δίνω ούτε μια δεκάρα για τα σχόλια του τύπου «το βιβλίο ήταν το καλύτερο που διάβασα στη ζωή μου!», «το βιβλίο ήταν αριστούργημα», «το βιβλίο ήταν για τα σκουπίδια» ή «ήταν ό,τι χειρότερο διάβασα ποτέ». Όλες αυτές οι φράσεις έχουν νόημα όταν ακολουθούνται πάντα από τη μαγική λεξούλα γιατί… «Το βιβλίο ήταν χάλια γιατί π.χ. ήταν γεμάτο ιστορικές ανακρίβειες, ή οι πράξεις των ηρώων δεν είχαν λογική και ειρμό». Ή το αντίθετο «το βιβλίο ήταν υπέροχο γιατί με γέμισε συναισθήματα, έκλαψα με την ψυχή μου και το φχαριστήθηκα. Του ‘δωσα και κατάλαβε βρε παιδί μου!!!…»
Πάνω σ’αυτή τη λογική λοιπόν όταν γράφω την άποψή μου, λατρεύω ν’ακονίζουμε τα ξίφη μας και ν’ακούω λοιπούς αναγνώστες που διάβασαν το ίδιο βιβλίο και το μίσησαν ή το λάτρεψαν. Αλλά αυτό που θα ήθελα είναι όχι να πλακωθούμε στις μπουνιές αλλά να μου πουνε «ρε φίδι, εσύ μπορεί να βρήκες το βιβλίο μέσα στα ιστορικά λάθη αλλά εγώ πολύ το γούσταρα γιατί συνδέθηκα συναισθηματικά με τον ήρωα, τον πόνεσα, τον έκλαψα και στο κάτω – κάτω, τι σημασία έχει ένα βιβλίο αν δεν αγγίξει την ψυχή σου;» Αυτή είναι υγιής αντιπαράθεση.

Να πούμε και ολίγα λόγια περί spoilers. Δεν γράφω την άποψή μου για να παρακινήσω κάποιον να διαβάσει ή όχι ένα βιβλίο. Δεν προωθώ βιβλία ούτε πληρώνομαι από συγγραφείς κι εκδοτικούς. Γράφω για να συζητήσουμε με ανθρώπους που ενδεχομένως έχουν ήδη διαβάσει το βιβλίο και να ανταλλάξουμε γνώμες. Προσωπικά πάντα διαβάζω τα spoilers άλλων, ενίοτε τα ψάχνω κιόλας, γιατί όταν διαβάζω δεν μ’ενδιαφέρει τόσο η υπόθεση αλλά το πώς είναι γραμμένο το βιβλίο. Με τον ίδιο τρόπο που διαβάζω ένα καλό βιβλίο ξανά και ξανά κι ας ξέρω τι έχει γίνει στο τέλος. Επειδή όμως, μπορώ να καταλάβω αυτούς που θέλουν να ζήσουν την «πρώτη έκπληξη», γι’αυτό κι ενημερώνω πάντα για σπόιλερ. Εάν δεν μπορούν να σταματήσουν σ’εκείνο το σημείο και συνεχίζουν, λυπάμαι αλλά κακό του κεφαλιού τους.

Και θα τελειώσω με το θέμα της ανωνυμίας μου. Αφού δεν γράφω κριτική και δεδομένου πως η λογική των blogs είναι συνδεδεμένη με την ανωνυμία, δικαιούμαι την ανωνυμία μου. Στο κάτω – κάτω μια ‘καλλιτεχνική σκωπτική περσόνα’ είμαι. Ποιος καλλιτέχνης που σέβεται τον εαυτό του δεν έχει ψευδώνυμο; Εδώ ολόκληρος Ελύτης, έκανε καριέρα με ψευδώνυμο, δεν θα κάνω εγώ το ταπεινόν σκορόφιδον; Εδώ ολόκληρος Αρκάς παραμένει άγνωστος πίσω από τα υπέροχα σκίτσα του και το ψευδώνυμό του… Τι μου λείπει δηλαδή εμένανε;;; Και για να το σοβαρέψουμε και λίγο. Ο λόγος της ανωνυμίας είναι βασικά ο εξής ένας: Δεν θέλω να έχω σχέσεις με τους συγγραφείς που διαβάζω. Δεν θέλω να με ξέρουν, δεν θέλω να τους ξέρω. Πώς θα μπορέσω να γράψω ανεπηρέαστα τη γνώμη μου όταν έχουμε συνομιλήσει στο fb, όταν έχουμε πιει καφεδάκι, όταν τα έχουμε κάνει τάτσι-μήτσι-κώτσι;;;

Κι ας πω και την τελευταία μου κουβέντα…
Δεν μ’ενδιαφέρουν οι συγγραφείς… ούτε τι κάνουν στην προσωπική τους ζωή, ούτε πότε το κάνουν, ούτε πως το κάνουν… Γι’αυτό και δεν κρίνω ποτέ τις επιλογές τους. Μ’ενδιαφέρει μόνο το βιβλίο που διαβάζω. ΄Ετσι μπορώ να ενθουσιαστώ με το βιβλίο ενός συγγραφέα ενώ με κάποιο άλλο δικό του να κόψω τις φλέβες μου από βαριεστημάρα… Στο κάτω – κάτω, το πλήρωσα για να το διαβάσω, έχω δικαίωμα να πω και την άποψή μου…

Υ.Γ. Κι επειδή άκουσα από κάποια συγγραφέα «οι αναγνώστες πρέπει να είναι επιεικείς γιατί τα βιβλία έχουν γραφεί με κόπο», θα αντιτείνω και πως ένας μάγειρας βάζει και χρήμα και χρόνο και κόπο για να βγάλει ένα φαΐ. Αν όμως δημιουργήσει γλυκιά τάρτα με φουα γκρα, λίπος χοιρινό, αποξηραμένα βερίκοκα και γλυκόξινα φύκια, δεν σημαίνει πως είμαι υποχρεωμένο να τη φάω και ακόμα περισσότερο να βγω και να διαλαλήσω πως η ‘γκουρμεδιά’ του σεφ είναι για αστέρι Michelin.